Murchadh MacPhàrlain

Tha an artaigeil seo ann an Gàidhlig. Is urrainn an fhear Beurla a leughadh an seo.

Cruinneachaidhean Foillsichte

 * An Toinneamh Dìomhair
 * Dàin Mhurchaidh

Beatha
Rugadh Murchadh MacPhàrlain air an 15mh den Ghearran 1901. B'e an còigeamh leanabh aig Calum MacPhàrlain, iasgair à Mealabost, agus a bhean Johanna (Hannah), a bha cuideachd na NicPhàrlain à Mealabost. Chaidh e do Sgoil a’ Chnuic, far na dh’ionnsaich e Beurla, Laideann agus beagan Frangais, ach gun Ghàidhlig sam bith, air sgàth’s nach robh Gàidhlig air a theagasg anns an sgoil aig an àm. Nas fhaide air adhart na bheatha, fhuair e comas leughadh agus sgrìobhadh ann an Gàidhlig. Dh’obraich e airson an Urram Leverhulme anns na 20an, ach nuair a thuit na sgeamaichean aige às a chèile dh’eilthirich MacPhàrlain a Chanada.

Thàinig e air ais bho Manitoba, le mhisneachd air a chall, ann an 1931, agus b’ann air seo a stèidh e an òran ‘Faili, Faili, Faili Oro’. Thuirt e fhèin ann an agallamh rèidio mòran bhliadhnaichean as dèidh làimh nach biodh e air uiread bàrdachd a sgrìobhadh idir mura tàinig e dhachaigh à Canada. Bha Murchadh den bheachd gu robh suidheachadh agus na rudan a bha a’ tachairt do dhaoine a’ toirt buaidh mhòr orra airson bàrdachd a’ sgrìobhadh, agus nach biodh e air an aon phiseach fhaighinn ann an Canada. Tha e cinnteach gu robh Murchadh fhèin gu mòr air a bhuadhachadh le na nithean a thachair na bheatha agus mun cuairt air, mar eisimpleir call an Iolaire ann an 1919: sgrìobh e òran mun tubaist uabhasach sin bliadhnaichean as dèidh làimh, air sgàth’s an cuideam a bha an long-bhriseadh air fhàgail na inntinn.

Chaith e a bheatha gu lèir mar chroitear ach a-mhàin a sheirbhis anns an t-airm eadar 1942 agus 1945, agus cha do phòs e a-riamh. Dh’fhàs e aithnichte gu nàiseanta mar sgrìobhadair òrain mòr-chòrdte, agus bha a phìosan-ciùil, mar eisimpleir Cànan nan Gàidheal, air an cluich agus air an seinn le mòran anns a’ ghluasad ùr de cheòl-dùthchais Gàidhlig, gu h-àraidh Na h-Òganaich, a thug na h-òrain aige an toiseach gu aire a’ mhòrchuid. Fhuair Murchadh fhèin duais airson Mi le m'Uillinn, a chaidh a sgrìobhadh airson a bhith air a sheinn le Na h-Òganaich aig an Fhèis Pan-Ceilteach ann an Cill Airne ann an 1972. Bhiodh e tric a’ sgrìobhadh òrain agus bàrdachd le peann agus pàipear, ach bhiodh e cuideachd a’ co-ghleusadh fhad ’s a bha e ag obair air a’ chroit neo an àiteachan eile, nan tigeadh pìos bàrdachd neo ceòl thuige nuair a bha e ri obair. Bha e fhèin ag ràdh gum b’ iad sin na h-òrain a b’fheàrr a bha a’ leantainn ri chuimhne.

Bha raon farsaing de chuspairean aige na bhàrdachd, eadar òrain tiamhaidh, òrain aotrom, agus òrain a bheireadh seachad comhairle. Tha cuid dhiubh a tha feumail fhathast airson gnothachan cultaireil agus eachdraidheil a chumail an aire dhaoine. ‘S e an fheadhainn as fheàrr air a bheil fhios aig daoine (a thuilleadh air an fheadhainn a tha air ainmeachadh mu thràth) Òran a’ Mhailisidh, Màl na Mara, agus Mhòrag Leat Shiùbhlainn. Chaidh a’ bhàrdachd aige fhoillseachadh ann an dà leabhar, An Toinneamh Dìomhair agus Dàin Mhurchaidh, agus tha òrain leis rim faighinn ann an grunnan chruinneachaidhan bàrdachd.

Ged is ann am Mealabost a bha a dhachaigh, chaidh Murchadh a dh’fhuireach ann an taigh càirdean ann an Tung nuair a dh’fhàs e tinn aig deireadh a bheatha. Bhàsaich e an sin air an 7mh là den t-Samhain, 1982.