Coinneach "Red" MacLeòid

Tha an artaigeil seo ann an Gàidhlig. Is urrainn an fhear Beurla a leughadh an seo.

Cruinneachaidhean Foillsichte
Òrain Red (1998)

Beatha
Rugadh Coinneach MacLeòid, “Red” ann an Seiseadair air an 13mh Damhar  1899, an dara  leanabh agus am mac bu shine aig Coinneach agus Cairistiona (Nic Iomhair). Nuair a bha Coinneach naoi bliadhna dh’aois, ghluais an teaghlach a Phabail Iarach, airson a bhith nas fhaisge air teaghlach Chairistiona.

Nuair a bha iad an Seiseadair bha Coinneach a’ dol a Sgoil na h-Àirde, ach thòisich e a’ dol do Sgoil Phabail nuair a ghluais an teaghlach dhan bhaile sin. An dèidh dha an sgoil fhàgail chaidh e a dh’obair air bàta-iasgaich, ag obair a-mach a Steòrnabhagh, a bha na phort-iasgaich trang aig an àm. Goirid an dèidh sin, bhris an Cogadh Mòr, agus chaidh e dhan Royal Naval Reserve. Aig deireadh a’ chogaidh bha e ann an Scapa Flow, far an deach an Kriegsmarine a chur às an rathad.

Ann an 1923, air sgàth cruadal ann an Leòdhas, sheòl e a Chanada air a’ Mhetagama. Chaidh am faradh aige a phàigheadh le tuathanach a Canada, air chùmhnant gun obraicheadh e air an tuath airson am faradh a phàigheadh air ais. Mar a thachair, cha robh e fhèin agus a charaid a Pabail, Seonaidh, aig an tuathanach ach trì là nuair a cho-dhùin iad nach b’e siud a bheatha dhaibh. Rinn iad air Toronto, a thàinig na b’fheàrr ri an càil. Bha mòran òigridh a Leòdhas ann an Toronto, agus bha cèilidhean gu leòr a’ dol. Dh’fhàs an obair gann, ge-tà, agus rinn gu leòr gu deas, gu Detroit, a’ dol thar na crìochan gu mi-laghail. Fhuair Red obair mar phoilisear aig Ford Motors, agus ‘s ann an Detroit a choinnich e Mòr NicNeacail a Gràbhair. Phòs iad sa Ghearran 1928, agus rugadh a’ chiad leanabh aca anns an Dubhlachd a’ bhliadhna sin. Thug iad Kenny air - Coinneach Ruadh eile.

Bha an Ìsleachadh(Depression) a’ toirt buaidh air na Stàitean Aonaichte, ge-ta, agus chuir an teaghlach rompa gun tilleadh iad a Leòdhas. Cha robh croit aca fhèin ach fhuair iad cead taigh a thogail air ionaltradh a’ bhaile, agus dà acaire na chois, ann am Pabail Iarach. Mun am a bha an taigh deiseil, bha an teaghlach air fàs, agus bha mac eile, Murchadh, aca. Tro thìde, fhuair iad dà nighean – Kitty agus Katie Ann.

Airson bith-beò, thòisich e air bùth – ‘Bùth Red’ - air na crìochan aca fhèin. Cheannaich Red fhèin càr a bhiodh aige a’ tarraing stuth chun na bùtha, agus mus do cheannaich esan e, b’e a’ chiad chàr a bha a-riamh air an eilean. Cha robh rathaidean an Rudha glè fhreagarrach airson mòran ach cairtean, agus tha coltach gun do chuir dràibheadh Red às do bharrachad air aon chearc. Mu dheireadh, chaidh an càr am bogadh ann an dìg dhomhain, agus cha tigeadh às, agus an dèidh sin bha stuthan na bùtha a’ tighinn air làraidh le nàbaidh, agus air bhanaichean nam bèicearan. Nuair a bhris an Dara Cogadh a-mach, agus a thòisich cuibhreannachadh (rationing), b’e Red an aon duine am Pabail aig an robh cead siùcaran a reic.

Chuir Red seachad ùine na iasgair air a’ bhata, an ‘Olive Branch’, agus dhùin a bhùth goirid an deidh a’ chogaidh. Bhàsaich e le greim cridhe ann an 1977, aig aois 77, dà mhios an dèidh don Bh.B.C prògram rèidio a dhèanamh mu dheidhinn fhèin agus a chuid bàrdachd. Anns a’ program sin chaidh faighneachd dha dè cho furasta sa bha e dha bàrdachd a dhèanamh, agus dhearbh e gun robh e gu math furasta, le cur ri chèile ‘Nuair Thig an Ola Steòrnabhagh’ dìreach an làrach nam bonn. Cha do sguir e a’ sgrìobhadh bàrdachd fad a bheatha, agus ‘se òrain èibhinn a bha annta gu lèir ach a-mhàin ‘Oran a’ Chianalais’. Bha e sonraichte mar bhàrd baile, agus cha robh mòran ann am baile sam bith aig an robh an liut a bha aige air òrain èibhinn eirmseach a chur ri chèile – òrain  a bheir gàire air duine a dh’aindeoin dè cho tric sa chluinneas duine iad. Bha e a’ dèanamh bàrdachd mu dheidhinn innleachdan ùra, mar anns na h-òrain “Solas an Dealain” agus “Tarbh Ur an A.I. Rinn e òrain mu bheatha fhein, mar ‘Oran an Tuathanas’, ag aithris air na thachair dha an Canada, agus  Holiday na Caillich agus mu bheatha nàbaidhean mar ann an  “Oran an Eich”. Fhuair na h-òrain aige cliù fad is farsaing tro chlàran Hoddan an toiseach, agus seach gu bheil na h-òrain a-nis air am foillseachadh ann an leabhar, tha iad sàbhailte ann an clò do ghinealaich eile. Tha cuimhne agam an oidhche a chaidh an leabhar ‘Orain Red’ fhoillseachadh le Acair ann an Sgoil Phabail, an deidh do Catriona Dunn agus Katie Ann Red (nach maireann) co-obrachadh comhla airson a’ bhàrdachd agus eachdraidh a bheatha a thoirt ri cheile ann an leabhar. Bha grunnan againn a Sgoiltean na h-Airde agus Phabail, agus inbhich nas ainmeile na sinne ag aithirs agus a’ seinn a’ bhàrdachd. Bha e math dhuinne mar òigridh cothrom fhaighinn air luach a chur air duine nach fhaca sinn ach air am b’urrainn dhuinn eolas fhaighinn tro bhàrdachd cho tarraingeach.